Þverárskurðurinn á Halldórsstöðum

Úr grein í Óðni 1910 um Magnús Þórarinsson:

http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=173462&pageId=2290922&lang=is&q=Halldórsstaði

Fyrstu 15 árin var skortur á nægu vatni til að reka vjelarnar með fullum krafti og dró það mjög úr starfsemi þeirra ýmsa tíma árs. Þá var rætt um að taka vjelarnar upp og flytja þær til Húsavíkur; sýslunefndin ræddi ítrekað um það atriði, en treystist að lokum ekki til, að ábyrgjast svo mikið lán, sem Magnús áleit að hann yrði að taka, ef til ílutnings kæmi, og varð því ekki af þeim flutningi. En bót rjeðst á vatnsskortinum á þann hátt, að 1897 fjekk Magnús hallamælingam. Pál Jóakimsson lil þess, að mæla fyrir vatnsleiðsluskurði og grafa hann úr svo nefndri Þverá, er rennur úr Laxárdalsheiði ofan hjá Þverárbænum. Páli lánaðist að leiða vatnið heim í Halldórsstaði, í mörgum krókum, eftir þessum skurði, sem er yfir 1200 faðma langur. í fyrstu kunnu engir að vinna með vjelunum, nema Magnús, og eins og flestar nýungar, þurftú þær alllangan tíma til að vinna sjer tiltrú.

Saga af kvæði Þuru Árnadóttur eftir jarðarför Magnúsar Þórarinssonar

Magnús Þórarinsson lézt 19. júlí 1917. Séra Helgi Hjálmarsson á Grenjaðarstað jarðsöng hann frá kirkjunni á Þverá. Séra Helgi átti til að vera dálítið ankannalegur í orðum, ekki sízt í útfararræðum.
Útfarardag Magnúsar batt heimilisfólk í Garði hey af engjum, sem mest var stargresi, og var meðal annars flutt heim á gráum áburðarklár. Nokkru síðar kom gestur þar að Garði er verið hafði við jarðarförina. Hann var spurður frétta og sagði þá frá jarðarförinni og meðal annars það, að presturinn hefði tekið svo til orða í líkræðunni: „I dag kveður Magnús sína skrá". Þetta heyrði Þura Árnadóttir föðursystir Sigurðar, sem þá vann að heimili Halldórs bróður síns í Garði, og orti þá vísu:

Þegar Magnús síðsta sinn
sína kvaddi skrána,
stararblauta bindinginn
bundum við á Grána.

Saga um stofuskrá Magnúsar Þórarinssonar

Úr Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1995:

http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=140192&pageId=2058053&lang=is&q=Magnús%20Þórarinsson

STOFUSKRÁ MAGNÚSAR ÞÓRARINSSONAR

Meðal margra sérstæðra og óvenjulegra hagleiksverka í Þjóðminjasafni er merkileg hurðarskrá, er Magnús Þórarinsson bóndi og tóvinnumaður á Halldórsstöðum í Laxárdal í Þingeyjarsýslu smíðaði, sá alkunni hagleiksmaður og þúsundþjalasmiður, sem einkum er nafnkenndur vegna tóvinnuvélanna, er hann setti niður þar á Halldórsstöðum og starfrækti um árabil. Skrá þessi er til að sjá líkust venjulegri hurðarskrá, en hún er reyndar vart ætluð til síns brúks, heldur er hún nánast gestaþraut og verður ekki lokið upp nema með miklum heilabrotum sem fáum reynist unnt að leysa. Reyndar fylgir skránni skrifuð leiðsögn, með hendi Matthíasar Þórðarsonar þjóðminjavarðar, um hversu með skuli fara. Ljóst er að skránni verður varla komið fyrir í venjulegri stofuhurð svo að opnuð verði meðan hún situr í hurðinni, því að fyrst verður að ljúka upp skráfóðrinu annars vegar og viðhafa tilfæringar og nota margvíslega lykla. Að vísu er einnig hægt að opna hana á einfaldan hátt og nota hana sem venjulega skrá í hurð, en þá er hún ekki gestaþraut. - Sagt er að Magnús hafi áður smíðað aðra skrá, sem var með einhvers konar úrverki, og varð henni aðeins lokið upp þegar skráin sló. Ekki mun vitað um hvað af henni varð.
Skrá Magnúsar kom til Þjóðminjasafnsins 1919 og ber safnnr. 7790. Hún er í sérstökum trékassa og er greypt í hann fyrir skránni og lyklunum. Skrána hefur Magnús verið búinn að smíða 1883, því að hún var á iðnsýningunni sem opnuð var 2. ágúst það ár í Reykjavík og einnig var hún á iðnsýningunni 1911. Hún er nefnd stofuskrá í prentaðri skrá um sýninguna 1883, þar nr. 24 og fylgir nokkur frásögn um gerð hennar. Skráin hefur verið til sölu á sýningunni, sem og flestir aðrir gripir þar, en verð á hana var sett 400 kr., langhæsta verð á nokkrum sýningargrip. Skyldi hugmyndin fylgja með og réttur til að geta fengið einkaleyfi til að smíða eftir skránni.
Skráin hefur þó ekki selzt á sýningunni sem varla var von, og hefur Magnús átt hana sjálfur til dauða. Þjóðminjasafnið keypti skrána 1919 fyrir 100 kr., sennilegast af erfingjum Magnúsar, en Pétur Jónsson frá Gautlöndum undirritar kaupkvittun.
Greinilegt er af því sem síðar segir, að Magnúsi hefur þótt varið í þennan smíðisgrip sinn og mun orðspor skrárinnar hafa borizt víða.
18. október 1996 kom Sigurður Björgvinsson frá Garði í Mývatnssveit í Þjóðminjasafnið og langaði til að skoða þessa merkilegu skrá sem hann hafði heyrt um þar nyrðra og einnig lesið um í bók Sigurðar Einarssonar íslenzkir bændahöfðingjar, en þar er þáttur um Magnús og sagt frá smíðum hans og uppfinningum. Kunni Sigurður skemmtilega frásögn um skrána.
Magnús Þórarinsson lézt 19. júlí 1917. Séra Helgi Hjálmarsson á Grenjaðarstað jarðsöng hann frá kirkjunni á Þverá. Séra Helgi átti til að vera dálítið ankannalegur í orðum, ekki sízt í útfararræðum.
Útfarardag Magnúsar batt heimilisfólk í Garði hey af engjum, sem mest var stargresi, og var meðal annars flutt heim á gráum áburðarklár. Nokkru síðar kom gestur þar að Garði er verið hafði við jarðarförina. Hann var spurður frétta og sagði þá frá jarðarförinni og meðal annars það, að presturinn hefði tekið svo til orða í líkræðunni: „I dag kveður Magnús sína skrá". Þetta heyrði Þura Árnadóttir föðursystir Sigurðar, sem þá vann að heimili Halldórs bróður síns í Garði, og orti þá vísu:

Þegar Magnús síðsta sinn
sína kvaddi skrána,
stararblauta bindinginn
bundum við á Grána.
Þ.M.

Málverk Arngríms Gíslasonar af heimilisfólki á Halldórsstöðum - Magnús Þórarinsson

Arngrímur Gíslason var um tíma heimilismaður á Halldórsstöðum í Laxárdal. Hann málaði myndir af heimilisfólki, þar á meðal þessa af Magnúsi Þórarinssyni.

Magnús Þórarinsson

Mynd af og lýsing á hurðarskrá, sem Magnús Þórarinsson smíðaði, og þykir listasmíð

Skrá úr járni, svipuð að útliti stórri hruðarskrá, sem greypt er inn í hurðarröndina: hún er 21,3 að l., 11,4 að br. að framjárninu og 1,6 að þ., en framjárnið er 31,6 að l. og 3,3 að br., með skrúfugötum á báðum endum. Læsingarjárnin eru 2 að venju, hið efra sneitt, svo að skella megi því í lás, og er dregið inn (opnað) með venjulegum húnum úr kopar: fylgja þeir, taka 6,4 úr frá hurð og eru með 8 cm. löngu handfangi.
Skráin og þeir, ásamt járnlykli 10,1 cm. löngum, er að henni gengur, og smálykli, 4,2 cm. löngum, sem einnig fylgir henni, er alt felt í bækihylki, klætt flujeli að innan og með látúnslömum og látúnskrók á: st. 33,8 x 15,4 x 4,5. - Skráin er hugvitsamlega smíðuð, og af mikilli vandvirkni og nákvæmni, af Magnúsi Þórarinssyni á Halldórsstöðum í Laxárdal í Þingeyjarsýslu fyrir mörgum árum, og uppfundin af honum. Hún var á iðnsýningunni í Reykjavík 1911. - Læsingin er svo margbrotin og samsett, að því verður hjer ekki lýst, en sakir þess að ómögulegt má heita að opna skrána eða læsa henni fyrir þá sem ekki þekkja aðferðina við það verður að setja leiðarvísi til þess.
Er skránni skal læst (þ.e. læsingarjárnið sett fram úr framjárninu) skal lyklinum snúið, eins og til að læsa einn hringi eða fleiri þar til heyrist glöggur smellur og lykilskeggið snýr upp. Þá skal snúa hálfan hring til baka, svo sem opnuð væri skráin. Síðan skal lyklinum snúið tæpan kvarthring, svo sem til að læsa, unz heyrist óglöggur smellur. Þá skal lyklinum snúið til baka í annað sinn mjög gætilega og hjer um bil í hálfhring, þar til heyrist smellur nær framjárninu. Síðan skal snúið í 3. sinn svo sem til að læsa, unz tveir litlir smellir hafa heyrst og skal þess vel gætt að snúa ekki lengra lyklinum. Þá er aðeins ýtt við til baka, unz maður finnur að lykillinn kemur við, en ekki má það vera svo mikið, að smellur heyrist, því að heyrist smellur verður að byrja aptur og verður þá að snúa áfram lyklinum, svosem til að opna, unz lykilskeggið snýr á mitt framjárnið og 2 glöggir smellir hafa heyrst eptir að lykilskeggið fór framhjá skráargatinu: þá snýr maður aptur skegginu í gat og byrjar á ný.
- Þetta getur og komið stundum við að læsa, þótt ekki hafi mistekist, en það ber sjaldnar við. - En hafi verið ýtt mátulega langt til baka og engin smellur heyrst skal snúið í mótsetta átt, í 4. sinn svo sem til að læsa, og þá læsist skráin. - Er skráin skal opnuð, læsingarjárnið dregið inn í hana, skal lyklinum fyrst snúið, svo sem til að opna, unz glöggur smellur heyrist og skeggið snýr beint upp. Þá skal snúið hálfhring til baka. Síðan skal snúið ( í 1. sinn) svo sem til að læsa, unz óglöggur smellur hayrist: - Þó getur þá komið fyrir, að snúa verði rúman kvarthring þar til smellur heyrist, og er hann þá nokkru gleggri sá, og skal þá aptur snúið tilbaka unz lykilskeggið er í skráargatinu og þá snúið aptur í mótsetta átt, unz óglöggi smellurinn heyrist. - Síðan skal snúið lyklinum í 2. sinn eins og til að opna, unz 3 smellir hafa heyrst, og þá snúið í mótsetta átt unz einn smellur heyrist og síðan loks í 3. sinn svo sem til að opna og opnast skráin þá þegar, þ.e. læsingarjárnið dregst inn.
- Þessi leiðarvísir á við þegar skráin er með skráfóðrinu læstu á og hún er ekki áður gerð einföld. En aðferðin við að gera hana einfalda er þessi: Lyklinum er snúið eins og til að læsa, sje hún opin (þ.e. læsingarjárnið alt inni), einn eða fleiri hringi, unz heyrist glöggur smellur og lykilskeggið snýr beint upp: þá skal snúið með smályklinum, þeim er skránni fylgir og, efri, þrístrenda standinum hringfjórðung frá vinstri til hægri. Við það verður skráin einföld og má opna hana og læsa henni svo sem venjulegum skrám. Gera má skrána einfalda hvort heldur hún er opin eða læst og hvort heldur skráfóðrinu er læst á hana eða ekki. - En því má ljúka upp með því að draga frá framjárninu á skránni 2 lokur, sem eru á endunum að ofan og neðan og snúa síðan með smályklinum þrístrenda standinum neðri, sem er á miðri skrá, frammi við framjárn, og lypta svo upp skráfóðrinu þeim megin. Því verður ekki læst aptur, nema litla hakið hjá skráargatinu, inni í skránni, sje sett alveg upp og hornbeygða járnið á skráfóðurlokinu sett í þá skoruna, sem næst verður framjárninu þegar lokað er. - Gera má skrána óeinfalda aptur með því að snúa smályklinum á efri standinum þrístrenda, hringfjórðung til baka.